सिटीपोष्ट
काठमाडौँ, १४ भदौ । दिवङ्गत आफन्तको सम्झना, शोकलाई सामूहिक रूपमा स्वीकार गर्ने परम्परा र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक पहिचान बोकेको गाईजात्रा पर्व शनिबार काठमाडौँ उपत्यकासहित देशका विभिन्न सहरमा मनाइएको छ । भाद्र कृष्ण प्रतिपदादेखि अष्टमीसम्म मनाइने यस पर्वमा परम्परागत रूपमा झाँकी, नाचगान, प्रहसन तथा सामाजिक विकृतिमाथि व्यङ्ग्य प्रस्तुत गरिँदै आए पनि यस वर्ष भोटेकोशी बाढीबाट ठूलो मानवीय क्षति भएकाले धेरै स्थानमा उत्सवभन्दा सांस्कृतिक विधि र दिवङ्गतको सम्झनालाई प्राथमिकता दिइएको छ ।
गाईजात्राका अवसरमा एक वर्षभित्र दिवङ्गत भएका आफन्तको सम्झनामा गाई वा मानिसलाई गाईका रूपमा सिँगारेर नगरपरिक्रमा गराउने परम्परा छ । सहभागीले दूध, फलफूल, रोटी, चिउरा, दही, अन्न तथा द्रव्य दान गर्ने गरेका छन्। धार्मिक विश्वासअनुसार गाईको पुच्छर समातेर नगरपरिक्रमा गर्दा मृतात्माले वैतरणी नदी पार गर्ने विश्वास रहिआएको छ ।
काठमाडौँ उपत्यकाका विभिन्न स्थानमा बिहानैदेखि परम्परागत पोसाक, सांस्कृतिक झाँकी र साजसज्जासहित गाईजात्रा निकालिएको थियो । गाईको भेषमा सिँगारिएका बालबालिकासहितको ¥याली हेर्न सडकका दायाँबायाँ ठूलो सङ्ख्यामा सर्वसाधारण भेला भएका थिए । देशका अन्य प्रमुख सहरमा पनि स्थानीय परम्परा र संस्कृतिअनुसार गाईजात्रा मनाइएको छ ।
तर यस वर्षको गाईजात्राको वातावरण अघिल्ला वर्षको तुलनामा केही फरक देखिएको छ । रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको बाढीबाट ठूलो जनधनको क्षति भएपछि पर्वमा सामान्यतः देखिने हास्यव्यङ्ग्य, प्रहसन तथा मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रमलाई धेरै स्थानमा प्राथमिकता नदिई सांस्कृतिक विधिलाई निरन्तरता दिइएको छ । बाढीमा ज्यान गुमाएका नागरिकको सम्झनाले पर्वको भावनात्मक पक्षलाई थप गहिरो बनाएको छ ।
गाईजात्रा केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा मात्र सीमित छैन । नेपाली समाजमा मृत्यु र शोकलाई सामूहिक रूपमा स्वीकार गर्ने एउटा सामाजिक माध्यमका रूपमा पनि यसको विशेष महत्व छ । परिवारमा भएको मृत्युको पीडालाई समुदायसँग बाँड्ने र दिवङ्गत आफन्तको स्मरणलाई सार्वजनिक रूपमा सम्मान गर्ने परम्परा यस पर्वसँग जोडिएको छ ।
गाईजात्राको ऐतिहासिक प्रचलन मल्लकालदेखि सुरु भएको मानिन्छ । ऐतिहासिक तथ्यअनुसार राजा प्रताप मल्लकी रानी पुत्रशोकमा विह्वल भएपछि उनलाई संसारमा मृत्यु र शोक सबैले भोग्नुपर्ने यथार्थ देखाउन जनतालाई आफ्ना दिवङ्गत आफन्तको सम्झनामा गाईजात्रा निकालेर सहर परिक्रमा गराउन आदेश दिइएको थियो ।
जात्रा निकाल्दा पनि रानीको शोक कम नभएपछि विभिन्न प्रकारका प्रहसन तथा व्यङ्ग्यात्मक कार्यक्रम गराउन आदेश दिइएको जनश्रुति पाइन्छ । यही परम्पराले पछि गाईजात्रालाई सामाजिक विकृति, विसङ्गति र तत्कालीन शासन व्यवस्थामाथि समेत व्यङ्ग्य गर्न सकिने अवसरका रूपमा विकसित गरेको इतिहास छ ।
यसै परम्पराका कारण गाईजात्राको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता सामाजिक आलोचना र हास्यव्यङ्ग्य पनि बनेको हो । जात्राका क्रममा नाचगान, प्रहसन तथा सामाजिक विकृतिमाथि व्यङ्ग्यात्मक प्रदर्शन गर्ने गरिन्छ । पछिल्लो समय पत्रपत्रिका तथा विभिन्न सञ्चारमाध्यमले समेत गाईजात्राका अवसरमा हास्यव्यङ्ग्य सामग्री प्रकाशित गर्ने परम्परा विकास भएको छ ।
तर यस वर्ष बाढीका कारण सिर्जिएको राष्ट्रिय शोकको परिवेशले पर्वको प्रस्तुतिलाई नै केही संयमित बनाएको छ । ठूलो प्राकृतिक विपत्तिबाट धेरै परिवार प्रभावित भएका बेला सामान्य उत्सवको शैलीमा कार्यक्रम गर्नुभन्दा दिवङ्गतप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै सांस्कृतिक परम्परा कायम राख्ने पक्षलाई प्राथमिकता दिइएको छ ।
काठमाडौँ उपत्यकामा गाईजात्राको आफ्नै विशिष्ट सांस्कृतिक स्वरूप छ । ऐतिहासिक परम्पराअनुसार गाईजात्रा हनुमानढोकास्थित तत्कालीन राजप्रासाद क्षेत्र भएर जानुपर्ने प्रथा अहिले पनि कायम छ । यसले गाईजात्रालाई धार्मिक अनुष्ठानसँगै काठमाडौँको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडेको छ ।
उपत्यकाका विभिन्न स्थानमा फरक–फरक शैली र स्थानीय परम्पराअनुसार जात्रा निकालिन्छ । गाईजात्राको भोलिपल्ट बौद्ध क्षेत्रमा रोपाइँजात्रा मनाउने र त्यसको पर्सिपल्ट जयवागीश्वरीमा रोपाइँजात्रा तथा गाईजात्राको भोलिपल्ट जयवागीश्वरीमा खड्ग जात्रा मनाउने परम्परा रहेको छ । उपत्यकाबाहिर पनि स्थानीय संस्कृति र परम्पराअनुसार गाईजात्रा विभिन्न नाम र स्वरूपमा मनाइन्छ ।
पर्वका क्रममा पाटनमा देखाइने सत्ययुगको धान तथा चामलको नमुना र काठमाडौँको ठमेलमा प्रस्तुत गरिने स्वर्ण तथा रजताक्षरमा लेखिएका पुस्तकलाई विशेष दर्शनीय सामग्रीका रूपमा लिइन्छ । यस्ता परम्पराले गाईजात्रालाई धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित नराखी कला, इतिहास, संस्कृति र सामाजिक जीवनसँग जोडेको छ ।
काठमाडौँ उपत्यकामा विशेष रौनकका साथ मनाइने गाईजात्रा देशका अन्य सहरमा पनि लामो समयदेखि मनाइँदै आएको छ । बनेपा, धुलिखेल, पनौती, बाह्रबिसे, त्रिशूली, दोलखा, खोटाङ, भोजपुर, चैनपुर, इलाम, धरान, विराटनगर, वीरगञ्ज, हेटौँडा र पोखरालगायतका सहरमा स्थानीय समुदायले आफ्नै परम्पराअनुसार गाईजात्रा मनाउने गरेका छन् ।
यसरी हेर्दा गाईजात्रा काठमाडौँ उपत्यकाको मात्र पर्व नभई विभिन्न समुदायले आ–आफ्नो सांस्कृतिक अभ्याससँग जोडेर निरन्तरता दिएको राष्ट्रिय सांस्कृतिक परम्परा बनेको देखिन्छ । स्थानअनुसार यसको स्वरूप फरक भए पनि दिवङ्गतको सम्झना र शोकलाई सामूहिक रूपमा अभिव्यक्त गर्ने मूल भाव भने समान रहन्छ ।
गाईजात्रा भाद्र कृष्ण प्रतिपदादेखि कृष्ण अष्टमीसम्म आठ दिन मनाउने गरिन्छ । यस अवधिमा विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम, नाचगान तथा परम्परागत प्रस्तुति आयोजना हुन्छन् । कतिपय स्थानमा सामाजिक विकृति र विसङ्गतिमाथि व्यङ्ग्य गर्ने कार्यक्रमसमेत पर्वको महत्वपूर्ण अङ्गका रूपमा रहँदै आएका छन् ।
यस वर्षको गाईजात्राले भने पर्वको मूल भाव—दिवङ्गतको स्मरण र शोकमा साथ दिने सामाजिक संस्कारलाई अझ स्पष्ट रूपमा उजागर गरेको छ । भोटेकोशी बाढीबाट ज्यान गुमाएका तथा प्रभावित परिवारका लागि यस्तो समय उत्सवभन्दा पनि पीडा र स्मरणको समय बनेको छ । त्यसैले गाईजात्राको सांस्कृतिक निरन्तरता कायम राख्दै सार्वजनिक कार्यक्रमलाई संयमित बनाइनु यस वर्षको विशेष पक्ष बनेको छ ।
गाईजात्राको परम्पराले व्यक्तिगत शोकलाई सामाजिक स्मृतिमा रूपान्तरण गर्ने अवसर प्रदान गर्छ । आफन्त गुमाएका परिवारले आफ्नो पीडा समुदायसामु व्यक्त गर्ने र समुदायले उनीहरूको दुःखमा साथ दिने सामाजिक वातावरण यस पर्वले सिर्जना गर्छ । यही कारण गाईजात्रालाई नेपाली समाजमा मृत्यु, शोक र स्मृतिसँग जोडिएको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा लिइन्छ ।
इतिहासमा राजपरिवारको व्यक्तिगत शोकबाट सुरु भएको भनिएको परम्परा आज हजारौँ परिवारको सामूहिक स्मृतिसँग जोडिएको छ । समयसँगै यसको स्वरूप परिवर्तन भए पनि दिवङ्गतको सम्झना गर्ने मूल उद्देश्य कायम छ । सामाजिक विकृतिमाथि व्यङ्ग्य गर्ने पक्षले यसलाई अभिव्यक्ति र सामाजिक आलोचनाको माध्यमसमेत बनाएको छ ।
यस वर्ष भने प्राकृतिक विपत्तिले सिर्जना गरेको गम्भीर परिस्थितिका कारण गाईजात्राको हास्यव्यङ्ग्यात्मक पक्ष ओझेलमा परेको छ । पर्वको सांस्कृतिक पक्षलाई निरन्तरता दिँदै दिवङ्गतप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने र शोकमा रहेका परिवारप्रति सामाजिक सहानुभूति प्रकट गर्ने भाव प्रमुख बनेको छ । काठमाडौँ उपत्यकामा गाईजात्राका अवसरमा सार्वजनिक बिदा दिने परम्परा रहे पनि यस वर्ष गाईजात्रा शनिबार परेको छ । सार्वजनिक बिदाको दिनमै पर्व परेकाले छुट्टै बिदा आवश्यक नपरेको अवस्था छ ।
यसरी यस वर्षको गाईजात्रा उत्सवको चहलपहलभन्दा स्मृति, श्रद्धा र संयमको भावनासँग बढी जोडिएको छ । प्राकृतिक विपत्तिले ठूलो क्षति पु¥याएको समयमा पनि पुस्तौँदेखि चल्दै आएको सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिँदै दिवङ्गतको सम्झना गर्नु पर्वको मूल सन्देश बनेको छ । दुःखलाई लुकाउने होइन, त्यसलाई सामाजिक रूपमा स्वीकार गर्दै पीडित परिवारसँग समुदाय उभिने नेपाली सांस्कृतिक अभ्यासको एउटा महत्वपूर्ण पर्वको रूपमा गाईजात्रा रहेको छ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्