सिटीपोष्ट
काठमाडौँ, ७ भदौ । नेपालमा जापानिज इन्सेफलाइटिसको संक्रमण बर्षेनी बढ्दो क्रममा रहेको छ । स्वास्थ्य सेवा विभागअन्तर्गत परिवार कल्याण महाशाखाको पछिल्लो विवरणअनुसार यस वर्ष जेई संक्रमणबाट मृत्यु हुनेको संख्या २१ पुगेको छ । नेपालमा जापानिज इन्सेफलाइटिस (जेई) को संक्रमणले स्वास्थ्य क्षेत्रमा पुनः चिन्ता बढाएको छ । पछिल्लो एक दशकको तुलनामा यस वर्षको मृत्यु संख्या उच्च देखिएको स्वास्थ्य अधिकारीहरूले बताएका छन् ।
महाशाखाका अनुसार गत जेठदेखि हालसम्म देशभर एक सय तीन जनामा जेई संक्रमण पुष्टि भएको छ । संक्रमणको खोजतलास तथा परीक्षणलाई तीव्र बनाइएकाले यस वर्ष संक्रमितको पहिचान विगतको तुलनामा चाँडै भइरहेको स्वास्थ्य अधिकारीहरूको भनाइ छ ।
नेपालमा जेईको संक्रमण विशेषगरी वर्षायाममा बढ्ने गरेको छ । स्वास्थ्यसम्बन्धी राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय विवरणअनुसार नेपालमा यसको संक्रमणको मौसमी चक्र मुख्यतः मनसुनसँग जोडिएको देखिन्छ । विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) को नेपालसम्बन्धी जेई निगरानी निर्देशिकाले पनि जुलाईदेखि सेप्टेम्बरसम्म अर्थात् वर्षायाममा संक्रमण बढ्ने प्रवृत्ति रहेको उल्लेख गरेको छ ।
नेपालमा जेईलाई विगतमा मुख्यतः बालबालिकासँग जोडेर हेर्ने गरिए पनि पछिल्लो संक्रमण र मृत्युको विवरणले पाका उमेर समूहलाई समेत विशेष सतर्कता आवश्यक रहेको देखाएको छ । स्वास्थ्य अधिकारीहरूका अनुसार यस वर्ष मृत्यु हुनेमध्ये ५० वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिको हिस्सा उल्लेख्य छ ।
नेपालमा लामो समयदेखि जेईविरुद्ध खोप कार्यक्रम सञ्चालन हुँदै आए पनि खोपको पहुँच वा खोप नलिएका समूहमा संक्रमणको जोखिम कायमै रहेको स्वास्थ्य अधिकारीहरूले बताएका छन् । डब्लुएचओका अनुसार जेईबाट हुने अधिकांश संक्रमणमा कुनै लक्षण नदेखिन वा सामान्य ज्वरो र टाउको दुखाइजस्ता लक्षण मात्र देखिन सक्छन् । तर थोरै संक्रमितमा गम्भीर मस्तिष्कसम्बन्धी समस्या विकास हुन सक्छ ।
गम्भीर अवस्थामा उच्च ज्वरो, टाउको दुख्ने, मानसिक अवस्था परिवर्तन हुने, बेहोस हुने, झट्का आउने, घाँटी कडा हुने तथा पक्षघातजस्ता लक्षण देखिन सक्छन् । यस्तो अवस्था जीवनघातक हुन सक्ने भएकाले समयमै स्वास्थ्य संस्थामा पुग्नु आवश्यक हुन्छ । डब्लुएचओका अनुसार गम्भीर जेई भएका बिरामीमा मृत्युको जोखिम ३० प्रतिशतसम्म पुग्न सक्छ भने बाँचेकामध्ये केहीमा दीर्घकालीन स्नायुसम्बन्धी समस्या रहन सक्छ ।
जापानिज इन्सेफलाइटिस भाइरसका कारण हुने लामखुट्टेबाट सर्ने मस्तिष्कको संक्रमण हो । विशेषगरी क्युलेक्स प्रजातिका संक्रमित लामखुट्टेको टोकाइबाट मानिसमा भाइरस सर्छ । यसको संक्रमण चरा तथा सुँगुरलगायतका जनावरसँग जोडिएको प्राकृतिक चक्रबाट कायम रहन्छ । मानिसबाट मानिसमा भने जेई सर्दैन ।
नेपालमा धानबाली हुने क्षेत्र, सुँगुरपालन हुने स्थान तथा लामखुट्टेको प्रजननका लागि उपयुक्त वातावरण भएका क्षेत्रमा यसको जोखिम बढी देखिँदै आएको छ । स्वास्थ्य अधिकारीहरूले किसान तथा त्यस्ता क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नागरिकलाई विशेष सावधानी अपनाउन आग्रह गरेका छन् ।
जेई संक्रमण पूर्वी तराईबाट बढी देखिँदै आएको भए पनि पछिल्लो समय देशका अन्य भूभागमा समेत संक्रमण देखिन थालेको स्वास्थ्यसम्बन्धी विवरणले देखाउँछ । डब्लुएचओको नेपालसम्बन्धी निगरानी दस्तावेजमा विगतमा ६० भन्दा बढी जिल्लाबाट जेईका घटना रिपोर्ट भएको उल्लेख छ ।
यस वर्ष झापासहित पूर्वी नेपालका केही जिल्लामा जेईका कारण मृत्यु भएका घटना उल्लेख्य छन् । प्राप्त विवरणअनुसार झापामा मात्रै जेई संक्रमणबाट मृत्यु हुनेको संख्या बढेको छ । जिल्लामा परीक्षण र निगरानी विस्तार गरिएको स्वास्थ्य कार्यालयहरूले जनाएका छन् ।
पछिल्ला वर्षमा संक्रमण पश्चिम नेपालतर्फ पनि विस्तार भएको देखिएको छ । यस वर्ष नवलपरासी पूर्व, नवलपरासी पश्चिम, बाँके र बर्दियालगायत जिल्लामा समेत जेईबाट मृत्यु भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ । यसले जेईलाई निश्चित भौगोलिक क्षेत्रको मात्र रोग ठान्ने अवस्था नरहेको संकेत गर्छ ।
स्वास्थ्य अधिकारीहरूका अनुसार संक्रमणको वास्तविक अवस्था बुझ्न नियमित परीक्षण, शंकास्पद बिरामीको खोजतलास र प्रयोगशाला परीक्षणलाई निरन्तरता दिन आवश्यक छ । नेपालमा खोपबाट रोकथाम गर्न सकिने रोगको निगरानी प्रणालीलाई बलियो बनाउने कामसमेत अघि बढिरहेको छ । डब्लुएचओका अनुसार २०२६ मा नेपालका स्थानीय तहमा खोपबाट रोकथाम गर्न सकिने रोगको निगरानीका लागि चिकित्सकहरूको क्षमता अभिवृद्धि गरिएको छ र तीमध्ये केहीले एक्युट इन्सेफलाइटिस सिन्ड्रोमका शंकास्पद घटनाको अनुसन्धानसमेत गरिरहेका छन् ।
जेईबाट हुने मृत्युको पछिल्लो तथ्याङ्कलाई विगतसँग तुलना गर्दा यस वर्षको अवस्था अझ गम्भीर देखिन्छ । उपलब्ध विवरणअनुसार सन् २०२४ मा जेईबाट २५ जनाको मृत्यु भएको थियो भने सन् २०२३ मा सात जनाको मृत्यु भएको थियो । सन् २०१८ देखि २०२२ सम्म भने जेईबाट मृत्युको संख्या शून्य रहेको तथ्याङ्क उद्धृत गरिएको छ ।
यद्यपि संक्रमितको संख्या बढ्नुको अर्थ संक्रमण दर मात्र बढेको भन्ने निष्कर्ष तत्काल निकाल्न मिल्दैन । स्वास्थ्य निकायले रोगको खोजतलास तथा परीक्षण बढाएका कारण पहिले पहिचान नभएका संक्रमितसमेत अहिले तथ्याङ्कमा आउन सक्ने सम्भावना हुन्छ । त्यसैले संक्रमणको वास्तविक प्रवृत्ति मूल्याङ्कन गर्दा परीक्षणको पहुँच, रोग पहिचानको दर र विगतका तथ्याङ्कसँग समेत तुलना गर्नुपर्ने हुन्छ ।
डब्लुएचओको पछिल्लो दस्तावेजले पनि नेपालमा जेईका घटना वर्षअनुसार उतारचढाव हुने र केही वर्षको अन्तरालमा संक्रमणमा वृद्धि देखिन सक्ने उल्लेख गरेको छ ।जेईको जोखिम कम गर्ने प्रमुख उपायमध्ये खोप महत्वपूर्ण रहेको स्वास्थ्य विज्ञहरूले बताउँदै आएका छन् । डब्लुएचओले पनि जेई जोखिम रहेका क्षेत्रमा राष्ट्रिय खोप कार्यक्रममा जेईविरुद्धको खोप समावेश गर्न सिफारिस गरेको छ ।
तर खोपसँगै लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्ने उपाय पनि उत्तिकै आवश्यक छ । साँझ–बिहान मात्र नभई क्युलेक्स लामखुट्टेले दिनको समयमा पनि टोक्न सक्ने भएकाले जोखिम क्षेत्रमा बस्ने नागरिकले लामखुट्टेको टोकाइबाट जोगिने उपाय अपनाउनुपर्छ ।
घर वरिपरि पानी जम्न नदिने, लामखुट्टेको प्रजननस्थल नष्ट गर्ने, झुल प्रयोग गर्ने तथा शरीर ढाक्ने कपडा लगाउनेजस्ता सावधानीले जोखिम घटाउन सहयोग गर्न सक्छ । विशेषगरी धानबारी, सुँगुरपालन क्षेत्र वा लामखुट्टेको बढी गतिविधि हुने स्थानमा बसोबास गर्ने नागरिक थप सचेत हुन आवश्यक छ ।
जेईको प्रारम्भिक लक्षण सामान्य ज्वरो वा टाउको दुखाइजस्तो देखिन सक्ने भएकाले कतिपय अवस्थामा रोग पहिचानमा ढिलाइ हुन सक्छ । तर ज्वरोसँगै बेहोस हुने, झट्का आउने, मानसिक अवस्था परिवर्तन हुने, बोल्न वा हिँड्न कठिन हुने, शरीरको कुनै भाग कमजोर हुनेजस्ता लक्षण देखिएमा तत्काल स्वास्थ्य संस्था पुग्नुपर्ने चिकित्सकहरूको सुझाव छ ।
जेईको संक्रमण भइसकेपछि भाइरसलाई लक्षित गर्ने विशिष्ट उपचार उपलब्ध नभएकाले उपचार मुख्यतः बिरामीको अवस्था नियन्त्रण र सहयोगात्मक उपचारमा केन्द्रित हुन्छ ।नेपालले जेई नियन्त्रणका क्षेत्रमा खोप, रोग निगरानी र प्रयोगशाला परीक्षणलाई अघि बढाउँदै आएको छ ।
अहिले देशभर रोगको निगरानी प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउने प्रयास पनि भइरहेको छ । २०२६ मा नेपालले रोगको प्रकोप पहिचान र प्रतिक्रिया छिटो बनाउन डिजिटल निगरानी प्रणाली देशव्यापी रूपमा विस्तार गरेको डब्लुएचओले जनाएको छ ।
यस वर्षको बढ्दो संक्रमण र मृत्युले भने रोकथामका कार्यक्रमलाई कागजमा मात्र सीमित नराखी जोखिमयुक्त समुदायसम्म प्रभावकारी रूपमा पु¥याउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएको छ । खोपबाट छुटेका नागरिकको पहिचान, नियमित निगरानी, समयमै परीक्षण, स्वास्थ्यकर्मीको क्षमता अभिवृद्धि र लामखुट्टे नियन्त्रणलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउन सके जेईबाट हुने क्षति घटाउन सकिन्छ ।
मनसुन अझै सक्रिय रहने समयमा जेईको जोखिम पनि कायम रहने भएकाले नागरिकमा अनावश्यक त्रास फैलाउनेभन्दा सही सूचना, समयमै उपचार र वैज्ञानिक रोकथामका उपायबारे जनचेतना विस्तार गर्नु पर्छ । संक्रमण बढेको तथ्यले स्वास्थ्य निकायलाई थप सक्रिय हुन संकेत गरेको छ भने नागरिकलाई पनि व्यक्तिगत तथा सामुदायिक सावधानी अपनाउन सन्देश दिएको छ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्