सिटीपोष्ट
काठमाडौं, १ साउन । संघीय राजधानी काठमाडौँमा बिहीबार दिउँसो परेको छोटो तर तीव्र वर्षाले फेरि एकपटक सहरको पूर्वाधार र पानी निकास प्रणालीको कमजोर अवस्थालाई उजागर गरेको छ । केहीबेरकै वर्षापछि राजधानीका विभिन्न सडक जलमग्न हुँदा सर्वसाधारणको दैनिकी प्रभावित मात्र भएन, मुख्य प्रशासनिक क्षेत्र नजिकैको माइतीघरजस्तो संवेदनशील स्थान नै डुबानमा परेपछि व्यवस्थापन क्षमतामाथि गम्भीर प्रश्न उठेको छ ।
दिउँसो परेको अविरल वर्षापछि माइतीघर मण्डला आसपासको क्षेत्र सडकभरि पानी जमेर पूर्ण रूपमा प्रभावित भयो । सिंहदरबारबाट केही मिटरको दूरीमा रहेको यो क्षेत्र सामान्य अवस्थामा पनि उच्च सवारी चाप हुने स्थान हो । तर पानी जमेर सडक नै ‘पोखरी’ जस्तो बनेपछि सवारी आवागमनमा प्रत्यक्ष असर प¥यो । सवारी साधनहरू बीच बाटोमै रोकिन बाध्य भए, जसका कारण ट्राफिक व्यवस्थापन अस्तव्यस्त बन्न पुग्यो ।
ट्राफिक प्रहरीका अनुसार नयाँ बानेश्वरतर्फबाट माइतीघर हुँदै आउने सवारी साधनलाई बबरमहल क्षेत्रमा नै रोकेर वैकल्पिक व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्था आयो । यसले राजधानीको मुख्य यातायात सञ्जालमा अवरोध सिर्जना ग¥यो, जसको प्रभाव अन्य सडकहरूमा समेत फैलियो । केहीबेरको वर्षाले यस्तो अवस्था आउनु आफैंमा गम्भीर चिन्ताको विषय भएको सरोकारवालाहरू बताउँछन् ।
डुबानको प्रत्यक्ष असर सर्वसाधारणमा देखियो । सवारी चालकहरूले लेन अनुशासन कायम राख्दै अघि बढ्न नसक्दा जाम थप बढ्यो भने पैदलयात्रीहरूलाई सडक पार गर्न कठिन भयो । कतिपयले जुत्ता फुकालेर पानी पार गर्नुपरेको दृश्य देखिनु राजधानीको अवस्थाको प्रतीकजस्तै बन्यो । सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्ने यात्रुहरू लामो समय सवारीभित्रै थुनिन बाध्य भए ।
राजधानीको यो पहिलो घटना भने होइन । विगतका वर्षहरूमा पनि काठमाडौंमा भारी वर्षा हुँदा विभिन्न स्थानहरू, विशेषगरी माइतीघर, बबरमहल, नयाँ बानेश्वर र आसपासका क्षेत्रहरू पटक–पटक डुबानमा पर्ने गरेका छन् । यसले समस्या आकस्मिक नभई संरचनागत रहेको स्पष्ट पार्छ । वर्षा बढी हुँदा पानीको निकास हुन नसक्ने अवस्था बारम्बार दोहोरिनुले सहरको ढल निकास प्रणाली पर्याप्त नभएको संकेत गर्छ ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार काठमाडौँ उपत्यकामा अनियन्त्रित शहरीकरण, सडक विस्तारका क्रममा ढल संरचनामा ध्यान नदिनु, तथा फोहोर व्यवस्थापनको कमजोरीले पानी जम्ने समस्या बढाएको हो । सडक किनारका ढलहरूमा प्लास्टिकजन्य फोहोर जम्दा पानी सहज रूपमा बग्न नसक्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ । यसले सामान्य वर्षालाई समेत विपद्को रूप लिन बाध्य बनाउँछ ।
माइतीघर क्षेत्रको भौगोलिक संरचना पनि डुबानको एक कारणका रूपमा लिइन्छ । सहरका विभिन्न भागबाट बग्ने पानी यस क्षेत्रमा जम्मा हुने प्रवृत्ति रहेको छ । तर सोअनुसारको निकास प्रणाली विकास हुन नसक्दा हरेक वर्ष वर्षायाममा यही समस्या दोहोरिने गरेको छ । यसले योजनाविहीन विकासको परिणामलाई प्रत्यक्ष देखाउँछ ।
सहरको मुटु मानिने प्रशासनिक क्षेत्रकै नजिक यस्तो अवस्था आउनु प्रतीकात्मक रूपमा पनि महत्वपूर्ण छ । नीति निर्माण हुने केन्द्र नजिकैको पूर्वाधार कमजोर हुँदा सहरका अन्य भागको अवस्था कस्तो होला भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो । यसले शहरी व्यवस्थापनमा दीर्घकालीन योजना र कार्यान्वयनबीचको खाडललाई उजागर गर्छ ।
सरकार र स्थानीय निकायले वर्षेनी मनसुन सुरु हुनुअघि ‘तयारी पूरा भएको’ दाबी गर्ने गरेका छन् । ढल सफाइ, पानी निकास व्यवस्थापन, जोखिमयुक्त क्षेत्रको पहिचान जस्ता कामहरू गरिएको भनिए पनि व्यवहारमा त्यसको प्रभाव देखिँदैन। यसले तयारीको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठाउँछ ।
यातायात व्यवस्थापनको दृष्टिले पनि यस्तो अवस्थाले चुनौती थपेको छ । राजधानीमा वैकल्पिक मार्गहरूको अभाव, अत्यधिक सवारी चाप र सीमित ट्राफिक व्यवस्थापन स्रोतले समस्या झन् जटिल बनाउँछ । एक क्षेत्रमा सानो अवरोध हुँदा त्यसको प्रभाव सहरभर फैलिने संरचना रहेको देखिन्छ ।
यस्ता घटनाले आर्थिक गतिविधिमा पनि असर पार्छ । कार्यालय समयमै पुगेनन्, व्यापारिक गतिविधि अवरुद्ध भयो, र दैनिक ज्यालादारी गर्नेहरू प्रत्यक्ष प्रभावित भए । यसरी हेर्दा, केही घण्टाको वर्षाले पनि सहरको समग्र कार्यप्रणाली प्रभावित पार्ने अवस्था चिन्ताजनक छ ।
अब प्रश्न उठ्छ समाधान के ? अल्पकालीन रूपमा नियमित ढल सफाइ, ट्राफिक व्यवस्थापन सुदृढीकरण र जोखिम क्षेत्रको तत्काल सुधार आवश्यक देखिन्छ । तर दीर्घकालीन समाधानका लागि वैज्ञानिक शहरी योजना, आधुनिक ढल प्रणाली, र समन्वित पूर्वाधार विकास अपरिहार्य छ ।
साथै, नागरिकको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । सडकमा जथाभावी फोहोर फाल्ने प्रवृत्तिले समस्या झन् बढाएको छ । सरकारी निकायको प्रयाससँगै जनचेतना अभिवृद्धि पनि आवश्यक छ ।
काठमाडौँको समस्या पानी होइन, व्यवस्थापन हो । जबसम्म पूर्वाधार, योजना र कार्यान्वयनबीच समन्वय हुँदैन, तबसम्म हरेक वर्षा सहरका लागि संकटकै रूपमा दोहोरिरहनेछ । राजधानीलाई व्यवस्थित र सुरक्षित बनाउने हो भने अब प्रतिक्रियात्मक होइन, परिणाममुखी कदम चाल्ने समय आएको छ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्