सिटीपोष्ट
काठमाडौं, १७ फागुन । मध्यपूर्वको राजनीतिक परिदृश्यमा ठूलो प्रभाव पार्ने घटनाका रूपमा इरानका सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह अली खामेनीको निधन पुष्टि भएको छ। इरानको राज्य टेलिभिजनले आधिकारिक प्रसारणमार्फत् खामेनीको मृत्यु भएको जानकारी दिँदै देशभर ४० दिनको राष्ट्रिय शोक घोषणा गरेको जनाएको छ। यस घोषणासँगै इरान शोकमग्न अवस्थामा प्रवेश गरेको छ भने क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक वृत्तमा पनि यसको व्यापक प्रतिध्वनि सुनिन थालेको छ।
राज्य टेलिभिजनका एक प्रस्तोताले भावुक शैलीमा खामेनीको निधनको समाचार सार्वजनिक गरेका थिए। सो प्रसारणलाई उद्धृत गर्दै बीबीसीले इरानमा ४० दिन शोक मनाउने निर्णय भएको उल्लेख गरेको छ।
त्यस्तै, सरकारी नजिक मानिने फार्स न्युज एजेन्सीले पनि सर्वोच्च नेता शनिबार बिहान सबेरै मारिएको दाबी गरेको छ। समाचारअनुसार उनी आफ्नो कार्यालयमा ‘आफूलाई तोकिएको जिम्मेवारी निर्वाह गरिरहँदा’ आक्रमणमा परेका थिए।
यसअघि भने घटनाबारे परस्पर विरोधाभासी विवरण सार्वजनिक भएका थिए। अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले आफ्नो सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्ममार्फत् खामेनी मारिएको दाबी गरेका थिए। तर उक्त दाबीपछि तत्काल इरानबाट आधिकारिक पुष्टि आएको थिएन। उल्टै, इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले अमेरिकी सञ्चारमाध्यम एनबीसी न्यूजसँगको अन्तर्वार्तामा आफ्ना नेता सुरक्षित र स्वस्थ रहेको बताएका थिए।
तर पछिल्ला आधिकारिक प्रसारणहरूले खामेनीको मृत्यु पुष्टि गरेपछि प्रारम्भिक असमञ्जस अन्त्य भएको देखिन्छ। अल जजिराका अनुसार इरानको अर्ध–सरकारी तस्निम न्युज एजेन्सीले पनि खामेनीको निधन भएको पुष्टि गरेको छ। सरकारद्वारा ४० दिन राष्ट्रिय शोक र सात दिन सार्वजनिक बिदा घोषणा गरिएको जनाइएको छ।
आयतोल्लाह अली खामेनी सन् १९८९ देखि इरानका सर्वोच्च नेता थिए। इस्लामिक गणतन्त्र इरानको संवैधानिक संरचनाअनुसार सर्वोच्च नेता देशको सर्वोच्च राजनीतिक तथा धार्मिक प्राधिकारी मानिन्छन्। उनी सशस्त्र बलका सर्वोच्च कमाण्डर, न्यायपालिकाका प्रमुख नियुक्त गर्ने अधिकारसहित विदेश नीति र सुरक्षासम्बन्धी रणनीतिमा निर्णायक भूमिका खेल्ने पदमा रहन्छन्।
खामेनीको लामो कार्यकालमा इरानले अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्ध, आणविक कार्यक्रमसम्बन्धी विवाद, क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन र पश्चिमी मुलुकहरूसँगको तनावपूर्ण सम्बन्धजस्ता चुनौती सामना गरेको थियो। उनका निर्णयहरूले इरानको विदेश नीति मात्र होइन, घरेलु राजनीतिक वातावरणलाई पनि गहिरो प्रभाव पारेका थिए।
खामेनीको निधनले इरानको आन्तरिक राजनीतिक संक्रमण प्रक्रिया सुरु गर्नेछ। इरानको संविधानअनुसार सर्वोच्च नेताको निधन वा पद रिक्त भएको अवस्थामा ‘असेम्ब्ली अफ एक्स्पर्ट्स’ नामक धार्मिक परिषद्ले नयाँ नेता चयन गर्ने प्रावधान छ। त्यस अवधिसम्म अस्थायी नेतृत्व संयन्त्र सक्रिय हुन सक्छ।
मध्यपूर्व क्षेत्र यतिबेला विभिन्न द्वन्द्व र शक्ति प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा रहेको अवस्थामा इरानको नेतृत्व परिवर्तनले क्षेत्रीय सन्तुलनमा प्रभाव पार्न सक्छ। इरान सिरिया, इराक, लेबनान र यमनजस्ता देशहरूमा राजनीतिक–सैन्य प्रभाव राख्ने मुलुकका रूपमा चिनिन्छ। त्यसैले खामेनीपछिको नेतृत्व कसरी आकार लिन्छ भन्ने विषयले छिमेकी देशहरू मात्र होइन, अमेरिका र युरोपेली राष्ट्रहरूको कूटनीतिक रणनीतिलाई पनि असर पार्न सक्छ।
अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पको प्रारम्भिक दाबी र त्यसपछि आएको आधिकारिक पुष्टि बीचको समयले अन्तर्राष्ट्रिय सूचनाप्रवाहमा देखिने जटिलता पनि उजागर गरेको छ। संवेदनशील भू–राजनीतिक घटनामा आधिकारिक स्रोतको पुष्टि नहुँदासम्म परस्पर विरोधी दाबीहरू सार्वजनिक हुनु सामान्य भए पनि यसले कूटनीतिक सम्बन्धमा अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ।
४० दिन राष्ट्रिय शोक घोषणा गर्नु इरानी राजनीतिक तथा धार्मिक परम्परासँग मेल खाने कदम मानिन्छ। इस्लामिक संस्कारअनुसार ४० दिनलाई विशेष महत्व दिइन्छ। सार्वजनिक बिदा घोषणाले सरकारी संयन्त्र र सार्वजनिक जीवन केही समयका लागि सीमित गतिमा सञ्चालन हुने संकेत गर्छ।
राज्य टेलिभिजनमार्फत भावुक शैलीमा निधन घोषणा गरिनु खामेनीप्रति संस्थागत सम्मानको प्रतीकका रूपमा हेरिएको छ। लामो समयसम्म सत्ताको केन्द्रमा रहेका व्यक्तित्वको निधनले समर्थक र आलोचक दुवै वृत्तमा विभिन्न प्रतिक्रिया जन्माउन सक्छ।
खामेनीपछिको नेतृत्व चयन प्रक्रिया इरानको भविष्यका लागि निर्णायक हुनेछ। नयाँ सर्वोच्च नेताले घरेलु सुधार, आर्थिक संकट व्यवस्थापन, प्रतिबन्धको प्रभाव न्यूनीकरण र क्षेत्रीय सम्बन्ध सन्तुलनका विषयमा कस्तो दृष्टिकोण अपनाउँछन् भन्ने कुराले इरानको मार्गचित्र तय गर्नेछ।
इरान हाल अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धका कारण आर्थिक चुनौती सामना गरिरहेको छ। युवा जनसंख्या, रोजगार अभाव र सामाजिक स्वतन्त्रतासम्बन्धी बहसहरू पनि इरानी समाजमा सक्रिय छन्। यस्तो अवस्थामा नेतृत्व परिवर्तन केवल औपचारिक पदस्थापन नभई नीति–दिशाको पुनर्संरचना हुनसक्ने विश्लेषण गरिन्छ।
आयतोल्लाह अली खामेनीको निधन इरान मात्र नभई समग्र मध्यपूर्व क्षेत्रका लागि ऐतिहासिक मोड हुन सक्छ। आधिकारिक रूपमा पुष्टि भएसँगै देश ४० दिनको शोकमा प्रवेश गरेको छ भने अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले आगामी राजनीतिक प्रक्रियालाई नजिकबाट नियालिरहेको छ।
अबको मुख्य चासो नयाँ सर्वोच्च नेताको चयन र त्यसपछि इरानले लिने आन्तरिक तथा बाह्य नीतिगत दिशातर्फ केन्द्रित रहनेछ। परिवर्तनको यस घडीमा इरान स्थायित्व कायम राख्दै संक्रमण प्रक्रिया कसरी व्यवस्थापन गर्छ भन्ने पक्ष नै क्षेत्रीय शान्ति र विश्व राजनीतिक सन्तुलनका दृष्टिले महत्वपूर्ण हुनेछ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्