राजधानीको हावा सबैका लागि अस्वस्थ,  विश्वकै तेस्रो प्रदूषित सहरको सूचीमा

काठमाडौँ, ६ फागुन । काठमाडौँ उपत्यकाको वायु गुणस्तर फेरि गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ । सोमबार मध्याह्न १७८ रहेको वायु गुणस्तर सूचकाङ्क (एयर क्वालिटी इन्डेक्स–एक्युआई) मंगलबार मध्याह्नसम्म बढेर १९१ पुगेपछि राजधानीको हावा ‘सबैका लागि अस्वस्थ’ श्रेणीमा वर्गीकृत भएको छ । यो स्तरले विशेषगरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला तथा श्वासप्रश्वास र मुटुरोगी बिरामीलाई उच्च जोखिममा पार्न सक्ने स्वास्थ्य विज्ञहरूको चेतावनी छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय वायु गुणस्तर सूचकाङ्कको तथ्याङ्कअनुसार मंगलबार काठमाडौँ विश्वकै तेस्रो प्रदूषित सहरको सूचीमा परेको छ । भारतको दिल्ली २२९ एक्युआईसहित पहिलो र पाकिस्तानको लाहोर २०३ एक्युआईसहित दोस्रो स्थानमा सूचीकृत भएका छन् । राजधानी सहरहरू नै उच्च प्रदूषणको सूचीमा पर्नु दक्षिण एसियाली क्षेत्रमै वातावरणीय चुनौती गम्भीर बन्दै गएको संकेत हो ।

वातावरण विभाग का महानिर्देशक ज्ञानराज सुवेदी ले वर्षा नभए आगामी दिनमा प्रदूषणको स्तर अझै बढ्न सक्ने चेतावनी दिनुभएको छ । उहाँका अनुसार वर्षाले हावामा रहेका सूक्ष्म धुलो तथा प्रदूषक कणलाई जमिनमा झार्न सहयोग गर्छ । लामो समयसम्म सुक्खा मौसम रहँदा ती कण हावामै तैरिरहने भएकाले प्रदूषणको मात्रा उच्च हुने गर्छ ।

महानिर्देशक सुवेदीले दिगो तथा वातावरणमैत्री विकासका उपाय प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सम्बन्धित निकायलाई सुझाव दिइएको जानकारी दिनुभयो । यसले समस्या केवल मौसमसँग मात्र नभई संरचनात्मक व्यवस्थापनसँग पनि जोडिएको स्पष्ट संकेत गर्दछ ।

वातावरण अभियन्ता वर्षा पराजुली का अनुसार उपत्यकामा सवारीसाधनको तीव्र वृद्धि, डिजेल र पेट्रोलबाट निस्कने धुवाँ, निर्माणाधीन सडक तथा पूर्वाधार परियोजनाबाट उड्ने धुलो, साथै वन डढेलो र लामो समयसम्मको सुक्खा मौसमले प्रदूषण बढाएको छ ।

उहाँले चेतावनी दिँदै भन्नुभयो, “यदि समयमै नियन्त्रणका उपाय अपनाइएन भने स्थिति अझ जटिल बन्न सक्छ ।” सुक्खा मौसम लम्बिँदै गएमा धुलोको मात्रा अझ बढ्ने र शहरी जनजीवन थप प्रभावित हुने उहाँको भनाइ छ ।

काठमाडौँ उपत्यकामा पछिल्लो दशकमा सवारीसाधनको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ । सार्वजनिक यातायातको प्रभावकारी व्यवस्थापन अभाव, निजी सवारीको प्रयोगमा वृद्धि र निर्माण क्षेत्रको तीव्र विस्तारले वायु प्रदूषणलाई दीर्घकालीन समस्या बनाएको छ । यससँगै, उपत्यकाको भौगोलिक बनावट चारैतिर डाँडाले घेरिएको ‘बेसिन’ जस्तो संरचनाले प्रदूषित हावालाई लामो समयसम्म जमेर बस्न सहयोग गर्ने विज्ञहरूको विश्लेषण छ ।

वायु गुणस्तर सूचकाङ्क (एक्युआई) हावाको स्वच्छता मापन गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय मानक हो । ०–५० एक्युआईः राम्रो (हरियो संकेत)५१–१००ः सचेत रहनुपर्ने (पहेँलो संकेत) १०१–१५०ः अस्वस्थ (संवेदनशील समूहका लागि जोखिम)

१५१–२००ः सबैका लागि अस्वस्थ,२०१–३००ः धेरै अस्वस्थ, ३०० भन्दा माथिः अत्यन्तै खतरनाक मानिन्छ ।
हालको १९१ एक्युआई स्तरले सामान्य स्वस्थ व्यक्तिलाई समेत टाउको दुख्ने, आँखा पोल्ने, घाँटी खसखसाउने वा सास फेर्न असहज हुने समस्या देखिन सक्छ । संवेदनशील समूहमा भने दम, ब्रोंकाइटिस, हृदयसम्बन्धी समस्या जस्ता रोग थप जटिल बन्न सक्ने चिकित्सकहरूको सुझाव छ ।

काठमाडौँ उपत्यकाको लागि ‘वायु गुणस्तर व्यवस्थापन कार्ययोजना, २०७६’ अनुसार एक्युआई ३०० नाघेमा सरकारले त्यस अवस्थालाई विपद् मानेको छ । विपद् घोषणा भएमा फोहोर बाल्ने कार्यमा पूर्ण रोक, सडक सफाइका लागि ‘ब्रुमर’ तथा ‘भ्याकुम’को प्रयोग, विद्यालय बन्द गर्नेसम्मका उपाय र संवेदनशील समूहलाई विशेष सावधानी अपनाउन सार्वजनिक सूचना जारी गर्ने व्यवस्था उल्लेख गरिएको छ ।

त्यस्तै, राष्ट्रिय वातावरण नीति, २०७६ ले वायु प्रदूषण न्यूनीकरणका लागि जल, वायु, माटो, ध्वनि तथा जोखिमपूर्ण रासायनिक प्रदूषण नियन्त्रणसम्बन्धी राष्ट्रिय मापदण्ड तयार गरी कार्यान्वयन गर्ने रणनीति तय गरेको छ । प्रमुख सहर र औद्योगिक क्षेत्रमा गुणस्तर मापन केन्द्र स्थापना गरी वायु, जल र ध्वनि गुणस्तरको नक्साङ्कन गर्ने लक्ष्य पनि नीति दस्तावेजमा समेटिएको छ ।

वायु प्रदूषणले विद्यालय जाने बालबालिका, बाहिरी श्रममा संलग्न मजदुर, यातायातकर्मी र सडक व्यवसायीहरूलाई प्रत्यक्ष असर पार्छ । अस्पतालहरूमा दम र एलर्जीका बिरामीको संख्या बढ्ने प्रवृत्ति प्रदूषण उच्च हुँदा देखिने गरेको स्वास्थ्यकर्मीहरू बताउँछन् ।

साथै, लामो समयसम्म प्रदूषित हावा सास फेर्दा फोक्सोको कार्यक्षमता घट्ने, मुटुसम्बन्धी रोगको जोखिम बढ्ने तथा दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्या उत्पन्न हुने विश्वव्यापी अध्ययनहरूले देखाएका छन् । यसैले विशेषज्ञहरूले अत्यावश्यक कामबाहेक बाहिरी गतिविधि कम गर्न, मास्क प्रयोग गर्न र घरभित्र हावा शुद्ध राख्ने उपाय अपनाउन सुझाव दिएका छन् ।

विज्ञहरूका अनुसार अल्पकालीन र दीर्घकालीन दुवै उपाय आवश्यक छन् । अल्पकालीन रूपमा धुलो नियन्त्रण, सडक नियमित सफाइ, निर्माण सामग्री ढाकेर राख्ने, सार्वजनिक यातायातलाई प्रोत्साहन गर्ने र वन डढेलो नियन्त्रण गर्नुपर्ने हुन्छ ।

दीर्घकालीन रूपमा विद्युतीय सवारीसाधन प्रवद्र्धन, स्वच्छ ऊर्जा प्रयोग, हरित क्षेत्र विस्तार, र शहरी योजना व्यवस्थित बनाउने नीति प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुनुपर्छ ।
वातावरणीय चुनौती केवल सरकारी निकायको जिम्मेवारी मात्र नभई नागरिकको सहभागिता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । फोहोर नबाल्ने, सवारी कम प्रयोग गर्ने, वृक्षारोपणमा सहभागी हुने जस्ता साना व्यवहारले पनि दीर्घकालमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ ।

हालको अवस्था ‘विपद्’ स्तरमा नपुगे पनि ‘सबैका लागि अस्वस्थ’ श्रेणीमा पुगेकोले सर्वसाधारणलाई सतर्कता अपनाउन विज्ञहरूले आग्रह गरेका छन् । मौसम परिवर्तन र सम्भावित वर्षाले केही राहत दिलाउन सक्छ, तर संरचनात्मक सुधारबिना समस्या दोहोरिने जोखिम कायमै रहने देखिन्छ ।

राजधानीको हावा शुद्ध राख्नु केवल वातावरणीय सरोकारको विषय मात्र होइन, जनस्वास्थ्य र आर्थिक उत्पादकत्वसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो । त्यसैले नीति, कार्यान्वयन र नागरिक सचेतनाबीच सन्तुलित समन्वय हुनु अपरिहार्य देखिएको छ ।